Μέγας Αλέξανδρος: από την προφητεία του Δανιήλ έως τον ελληνικό δρόμο που οδήγησε τον κόσμο στο άκουσμα του Ευαγγελίου

Μέγας Αλέξανδρος: από την προφητεία του Δανιήλ έως τον ελληνικό δρόμο που οδήγησε τον κόσμο στο άκουσμα του Ευαγγελίου

Ο Μέγας Αλέξανδρος δεν χρειάζεται ούτε θρύλους ούτε υπερβολές για να φανεί το μέγεθος της παρουσίας του μέσα στην ιστορία. Η Αγία Γραφή, η αρχαία ιουδαϊκή ιστοριογραφία και η εκκλησιαστική παράδοση μάς παραδίδουν ένα σύνολο γεγονότων τόσο ισχυρό, ώστε πρέπει να παρουσιάζεται με ευλάβεια και ακρίβεια. Δεν πρόκειται να ονομάσουμε τον Αλέξανδρο Χριστιανό ούτε Άγιο, αφού έζησε περισσότερους από τρεις αιώνες πριν από την Ενανθρώπηση του Χριστού. Μπορούμε όμως να δούμε καθαρά ότι η πορεία του βρίσκεται μέσα σε μια ιστορική αλληλουχία η οποία, πολύ αργότερα, θα συναντηθεί με την εξάπλωση του Ευαγγελίου.

Η πρώτη μεγάλη μαρτυρία βρίσκεται στον προφήτη Δανιήλ. Στο όγδοο κεφάλαιο εμφανίζεται ο κριός, ο οποίος ερμηνεύεται ως η βασιλεία των Μήδων και των Περσών, και απέναντί του ένας τράγος που έρχεται από τη Δύση με τέτοια ορμή ώστε μοιάζει να μην αγγίζει τη γη. Η ίδια η προφητεία λέγει: «ὁ τράγος τῶν αἰγῶν βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων» και το μεγάλο κέρας είναι ο πρώτος βασιλέας. Ο άγιος Ιππόλυτος Ρώμης δεν αφήνει περιθώριο αμφιβολίας ως προς την πατερική ερμηνεία: ταυτίζει την ελληνική βασιλεία με τον Αλέξανδρο τον Μακεδόνα, εκείνον που κατέλυσε τη δύναμη του Δαρείου και των Περσών. Το ίδιο πατερικό υπόμνημα αναγνωρίζει στη μετέπειτα διαίρεση της βασιλείας την κατάτμηση της αυτοκρατορίας μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου. 

Δεν πρόκειται, λοιπόν, για μια νεότερη ελληνική ερμηνεία που κατασκευάστηκε για να δοξάσει έναν εθνικό ήρωα. Ήδη στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες ο άγιος Ιππόλυτος γράφει ότι το τρίτο βασίλειο του οράματος του Δανιήλ είναι εκείνο των Ελλήνων και ότι μετά τους Πέρσες «Alexander king of the Macedonians» έλαβε την εξουσία καταλύοντας τον Δαρείο. Η Εκκλησία διάβαζε επομένως την άνοδο του μακεδονικού ελληνικού βασιλείου μέσα στην προφητική ιστορία των αυτοκρατοριών που προηγήθηκαν της ελεύσεως του Χριστού. 

Και τότε συναντούμε μία από τις πιο συγκλονιστικές παραδόσεις που διασώθηκαν από την αρχαιότητα. Ο Φλάβιος Ιώσηπος, στις Ιουδαϊκές Αρχαιότητες, διηγείται ότι μετά την Τύρο και τη Γάζα ο Αλέξανδρος κατευθύνθηκε προς τα Ιεροσόλυμα. Ο αρχιερέας Ιαδδούς, φοβούμενος την έλευση του μακεδονικού στρατού, προσευχήθηκε και πρόσφερε θυσία στον Θεό. Κατά την αφήγηση του Ιωσήπου, έλαβε σε όνειρο την εντολή να ανοίξει τις πύλες της πόλεως και να εξέλθει με τους ιερείς, ενδεδυμένους με τα ιερατικά τους άμφια, για να συναντήσει τον Αλέξανδρο. 

Όταν ο Αλέξανδρος αντίκρισε τον αρχιερέα, είδε επάνω στην αρχιερατική του μίτρα το χρυσό έλασμα με χαραγμένο το Όνομα του Θεού. Τότε, κατά τον Ιώσηπο, πλησίασε μόνος του και απέδωσε προσκύνηση στο θείο Όνομα. Ο Παρμενίων απόρησε: πώς είναι δυνατόν εκείνος που δεχόταν την προσκύνηση τόσων ανθρώπων να προσκυνά τώρα έναν Ιουδαίο αρχιερέα; Η απάντηση που παραδίδει ο Ιώσηπος είναι από τις σημαντικότερες της όλης διηγήσεως: «Δεν προσκύνησα αυτόν, αλλά τον Θεό» του οποίου εκείνος κατείχε την αρχιερωσύνη. 

Στην ίδια αφήγηση ο Αλέξανδρος εξηγεί ότι, ενώ βρισκόταν ακόμη στο Δίον της Μακεδονίας και συλλογιζόταν την εκστρατεία στην Ασία, είχε δει σε όνειρο μορφή με την ίδια αρχιερατική περιβολή, η οποία τον ενθάρρυνε να περάσει στην Ασία και του προανήγγειλε την πτώση της περσικής ισχύος. Βλέποντας τώρα τον Ιαδδού, θεώρησε ότι αναγνώριζε εκείνη τη μορφή και ότι η εκστρατεία του τελούσε υπό θεία καθοδήγηση. Αυτά δεν τα παρουσιάζουμε ως δικό μας συμπέρασμα. Αυτή είναι συγκεκριμένα η παράδοση που παραδίδει ο Φλάβιος Ιώσηπος. 

Κατόπιν, σύμφωνα πάντοτε με την ίδια αρχαία πηγή, ο Αλέξανδρος εισήλθε στα Ιεροσόλυμα, ανέβηκε στον Ναό και πρόσφερε θυσία στον Θεό σύμφωνα με τις οδηγίες του αρχιερέως. Και ακριβώς εκεί συμβαίνει το γεγονός που ενώνει αυτή την παράδοση με τον προφήτη Δανιήλ. Του παρουσίασαν το βιβλίο του Δανιήλ, όπου αναφερόταν ότι ένας Έλληνας θα κατέλυε την περσική αυτοκρατορία. Ο Αλέξανδρος θεώρησε ότι η προφητεία αφορούσε τον ίδιο και χάρηκε. Έπειτα παραχώρησε στους Ιουδαίους το δικαίωμα να διατηρούν τους πατροπαράδοτους νόμους τους. 

Η διήγηση αυτή δεν παρέμεινε απλώς μέσα στην ιουδαϊκή ιστοριογραφία. Ο όσιος Ιερώνυμος, στο Υπόμνημά του στον προφήτη Δανιήλ, την παραλαμβάνει ρητώς από τον Ιώσηπο και γράφει ότι επί αρχιερέως Ιαδδού ο Αλέξανδρος ήλθε στα Ιεροσόλυμα και πρόσφερε θυσίες στον Ναό. Αυτό έχει μεγάλη σημασία, διότι αποδεικνύει ότι η παράδοση της επισκέψεως των Ιεροσολύμων ήταν γνωστή και χρησιμοποιούνταν μέσα στην αρχαία χριστιανική ερμηνευτική παράδοση. 

Εδώ πρέπει να μείνει καθαρή η εκκλησιαστική διάκριση. Η παράδοση αυτή δεν σημαίνει ότι ο Μέγας Αλέξανδρος έγινε Ιουδαίος ούτε, πολύ περισσότερο, ότι μπορεί αναχρονιστικά να αποκληθεί Χριστιανός. Σημαίνει όμως ότι μία πολύ αρχαία παράδοση, την οποία παραλαμβάνει και χριστιανικός Πατέρας, τον παρουσιάζει να τιμά τον Θεό του Ισραήλ, να δηλώνει ότι η προσκύνησή του απευθύνεται στον Θεό και όχι στον άνθρωπο, να προσφέρει θυσία στον Ναό και να πληροφορείται την προφητεία του Δανιήλ περί της ελληνικής βασιλείας.

Και ύστερα έρχεται η μεγάλη ιστορική συνέχεια. Ο Αλέξανδρος πεθαίνει νέος και η αυτοκρατορία του διασπάται. Όμως αυτό που μένει είναι ένας ολόκληρος ελληνιστικός κόσμος. Η ελληνική γλώσσα εξαπλώνεται σε τεράστια έκταση, από τη Μακεδονία και τη Μεσόγειο έως τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Δεν είναι ακόμη η εποχή του Ευαγγελίου. Όμως διαμορφώνεται ένα κοινό γλωσσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο, αιώνες αργότερα, το αποστολικό κήρυγμα θα μπορέσει να περάσει από λαό σε λαό.

Στην Αλεξάνδρεια, την πόλη που έφερε το όνομα του Μακεδόνα βασιλέως, οι Γραφές του Ισραήλ μεταφράστηκαν στην ελληνική. Η Μετάφραση των Εβδομήκοντα έγινε θεμελιώδες κείμενο της αρχαίας Εκκλησίας. Ο Ευσέβιος Καισαρείας διασώζει τη μαρτυρία του αγίου Ειρηναίου για τη μετάφραση επί Πτολεμαίου και σημειώνει χαρακτηριστικά ότι μέσα από αυτήν «ο Θεός εκπλήρωσε τον σκοπό Του». Έτσι οι προφητείες της Παλαιάς Διαθήκης βρίσκονταν ήδη στην κοινή ελληνική γλώσσα πριν εμφανισθεί το κήρυγμα των Αποστόλων. 

Η ίδια ελληνική γλώσσα θα γίνει αργότερα η γλώσσα της Καινής Διαθήκης. Σ’ αυτήν θα γραφτούν τα Ευαγγέλια, οι Πράξεις, οι αποστολικές Επιστολές και η Αποκάλυψη. Δεν μπορούμε να πούμε ότι ο Αλέξανδρος γνώριζε ή επιδίωκε κάτι τέτοιο. Μπορούμε όμως να δούμε την ιστορική ακολουθία: η επέκταση του ελληνιστικού κόσμου δημιούργησε το κοινό γλωσσικό έδαφος μέσα στο οποίο, τρεις αιώνες αργότερα, θα ακουγόταν ο λόγος του Χριστού.

Και εδώ η ίδια η Πατερική Παράδοση μας δίνει το θεολογικό κλειδί χωρίς να χρειάζεται να εφεύρουμε τίποτε. Ο Κλήμης Αλεξανδρείας γράφει ότι πριν από την έλευση του Κυρίου η ελληνική φιλοσοφία υπήρξε για τους Έλληνες μία προπαρασκευαστική παιδεία και την χαρακτηρίζει ως δρόμο που προετοίμαζε τον νου για τον Χριστό. Δεν ταυτίζει βεβαίως αυτή την προετοιμασία με τις στρατιωτικές κατακτήσεις του Αλεξάνδρου. Δείχνει όμως πώς η αρχαία Εκκλησία μπορούσε να βλέπει μέσα στην ελληνική παιδεία στοιχεία προπαρασκευής για την υποδοχή του Ευαγγελίου.