Μην ονομάζεις ταπείνωση την απόγνωση

Μην ονομάζεις ταπείνωση την απόγνωση

Μην απελπίζεσαι μετά την πτώση.

Δεν είσαι η αμαρτία σου.

Σήκω και γύρισε στον Χριστό.

«Θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον· καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει». Ψαλμός 50, 19.

Μην ονομάζεις ταπείνωση την περιφρόνηση του εαυτού σου. Η αληθινή ταπείνωση δεν βρίζει το δημιούργημα του Θεού· συντρίβει την υπερηφάνεια, αποκαλύπτει την αμαρτία και οδηγεί τον άνθρωπο γονατιστό στο έλεος του Χριστού. Άλλο είναι να πονάς επειδή αμάρτησες και άλλο να πιστεύεις ότι δεν υπάρχει πλέον επιστροφή για σένα.

Ο εχθρός πολεμά την ψυχή με δύο αντίθετους λογισμούς. Πριν από την πτώση, της ψιθυρίζει ότι η αμαρτία είναι μικρή και ακίνδυνη. Μετά την πτώση, της φωνάζει ότι η αμαρτία είναι τόσο μεγάλη, ώστε ούτε ο Θεός μπορεί να τη συγχωρήσει. Πρώτα γεννά την αμέλεια και ύστερα την απόγνωση. Και στις δύο περιπτώσεις ο σκοπός του είναι ο ίδιος: να απομακρύνει τον άνθρωπο από τη μετάνοια, την εξομολόγηση και τη θεραπευτική ζωή της Εκκλησίας.

Η ψυχή που μετανοεί δεν δικαιολογεί την αμαρτία της. Την ομολογεί. Δεν τη στολίζει με ωραίες λέξεις ούτε τη μετατρέπει σε τραύμα για το οποίο ευθύνονται πάντοτε οι άλλοι. Στέκεται ενώπιον του Θεού με αλήθεια και λέγει: «Ήμαρτον». Όμως δεν προσθέτει: «Άρα δεν αξίζω να επιστρέψω». Διότι η μετάνοια αναγνωρίζει την πτώση, ενώ η απόγνωση αμφισβητεί το έλεος του Θεού.

Δεν είσαι η αμαρτία σου. Είσαι άνθρωπος πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού, τραυματισμένος από την αμαρτία και καλούμενος σε μετάνοια. Αυτό δεν σημαίνει ότι είσαι αθώος ούτε ότι η σωτηρία σου είναι εξασφαλισμένη χωρίς αγώνα. Σημαίνει ότι όσο αναπνέεις, η θύρα της επιστροφής παραμένει ανοικτή και ο Χριστός σε καλεί να σηκωθείς, να εξομολογηθείς, να αγωνιστείς και να αρχίσεις πάλι.

Η Ορθόδοξη ζωή δεν γνωρίζει την αυτάρεσκη «αυτολατρεία» του κόσμου. Η φιλαυτία, όταν γίνεται προσκόλληση στο εγώ, μητέρα των παθών και άρνηση του θελήματος του Θεού, δεν θεραπεύει τον άνθρωπο· τον φυλακίζει. Αλλά ούτε η νοσηρή αυτοπεριφρόνηση είναι ταπείνωση. Και αυτή κρύβει συχνά ένα πληγωμένο εγώ που παραμένει στραμμένο προς τον εαυτό του, μετρώντας διαρκώς την αξία, την αποτυχία και την εικόνα του.

Η ταπείνωση στρέφει το βλέμμα αλλού. Δεν ρωτά αδιάκοπα «πόσο αξίζω;», αλλά «πώς θα επιστρέψω στον Χριστό;». Δεν οικοδομεί θρόνο για τον άνθρωπο ούτε σκάβει τάφο απελπισίας κάτω από τα πόδια του. Τον τοποθετεί στη σωστή του θέση: δημιούργημα αγαπημένο, αλλά όχι αυτάρκες· τραυματισμένο, αλλά όχι αθεράπευτο· ελεύθερο, αλλά υπεύθυνο· ανίσχυρο μόνο του, αλλά δυνατό με τη Χάρη του Θεού.

Το σώμα σου δεν είναι αντικείμενο περιφρόνησης ούτε ιδιοκτησία για ανεξέλεγκτη χρήση. Είναι δημιούργημα του Θεού και καλείται να γίνει ναός του Αγίου Πνεύματος. Ο νους σου χρειάζεται νήψη, η καρδιά σου καθαρισμό, τα χείλη σου προσευχή και ολόκληρη η ζωή σου μετάνοια. Η φροντίδα του ανθρώπου δεν γίνεται για να λατρευθεί το εγώ, αλλά για να υπηρετηθεί με καθαρότητα ο Θεός και ο πλησίον.

Όταν πέσεις, μη χαϊδέψεις το πάθος σου, αλλά ούτε να παραδώσεις την ψυχή σου στον δήμιο της απελπισίας. Πήγαινε εκεί όπου πάντοτε πήγαιναν οι πληγωμένοι άνθρωποι της Εκκλησίας: κάτω από το πετραχήλι της εξομολογήσεως, μπροστά στον Τίμιο Σταυρό, μέσα στην προσευχή και στη λειτουργική ζωή. Η πληγή που κρύβεται σαπίζει· η πληγή που φανερώνεται με μετάνοια μπορεί, με τη Χάρη του Θεού, να θεραπευθεί.

Ο άσωτος υιός δεν σώθηκε επειδή ανακάλυψε κάποια κρυμμένη δύναμη μέσα του. Σώθηκε επειδή ήλθε «εἰς ἑαυτόν», αναγνώρισε την πτώση του και επέστρεψε στον πατέρα του. Δεν απαίτησε δικαιώματα ούτε παρέμεινε στους χοίρους τιμωρώντας τον εαυτό του. Σηκώθηκε και πήρε τον δρόμο της επιστροφής. Αυτή είναι η μετάνοια: όχι να συμφιλιωθείς με την αμαρτία σου, αλλά να μη συμφιλιωθείς ποτέ με την απόσταση από τον Θεό.

Μίλησε, λοιπόν, στην ψυχή σου με αλήθεια. Πες της ότι χωρίς τον Χριστό δεν μπορεί να κάνει τίποτε, αλλά και ότι ο Χριστός δεν απωθεί εκείνον που επιστρέφει συντετριμμένος. Πες της να πάψει να ζητεί σωτηρία από την αυτοεπιβεβαίωση και να πάψει να τιμωρεί τον εαυτό της σαν να είναι ανώτερη από το έλεος του Θεού. Η μετάνοια δεν είναι μίσος προς την ύπαρξη· είναι μίσος προς την αμαρτία που σκοτεινιάζει την ύπαρξη.

Κράτησε αυτή τη διάκριση: η συντριβή σε οδηγεί στον Θεό, ενώ η απόγνωση σε κλείνει μέσα σου. Η πρώτη γεννά δάκρυ, προσευχή και καινούργια αρχή. Η δεύτερη γεννά ακινησία, σκοτάδι και απομάκρυνση από τα Μυστήρια.

Μην προσκυνήσεις τον εαυτό σου, αλλά μην περιφρονήσεις και το έργο των χειρών του Θεού. Παράδωσέ το στον Χριστό με μετάνοια. Διότι η ψυχή δεν θεραπεύεται όταν πείθεται ότι είναι άξια· θεραπεύεται όταν επιστρέφει ταπεινά σε Εκείνον που μόνος μπορεί να τη σώσει.

Η μετάνοια σε σηκώνει· η απόγνωση σε κρατά πεσμένο.

«Καὶ οὐκ ἐστὲ ἑαυτῶν· ἠγοράσθητε γὰρ τιμῆς». Α΄ Προς Κορινθίους 6, 19–20.

Κατά το πνεύμα της ασκητικής και νηπτικής Παραδόσεως, η απελπισία μετά την πτώση δεν είναι ταπείνωση, αλλά δεύτερος πειρασμός που επιχειρεί να στερήσει από τον άνθρωπο τη μετάνοια. Ο άξονας αυτός απαντά με ιδιαίτερη σαφήνεια στους λόγους του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου περί μετανοίας, όπου τονίζεται η επιστροφή του αμαρτωλού και το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, χωρίς να υποβαθμίζεται η σοβαρότητα της αμαρτίας. Η παρούσα διατύπωση αποτελεί ασφαλή απόδοση του πατερικού νοήματος και όχι αυτολεξεί παράθεση.