Το θαμπό πρόσωπο

Το θαμπό πρόσωπο

«Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν» Γένεσις 1,26. Ο λόγος αυτός της Αγίας Γραφής δεν είναι απλώς μια αναφορά στην αρχή της δημιουργίας, αλλά η θεμελιώδης αλήθεια της ανθρώπινης υπάρξεως. Ο άνθρωπος φέρει εντός του την εικόνα του Θεού. Αυτή η εικόνα δεν αφανίζεται, δεν αλλοιώνεται στην ουσία της, αλλά μπορεί να σκοτισθεί.

Σε ένα μικρό μοναστήρι, ένας νέος μοναχός ο πάτερ Πρόδρομος διακονούσε στο εργαστήριο αγιογραφίας.

Μια ημέρα, καθώς καθάριζε μία παλαιά εικόνα του Χριστού, παρατήρησε ότι το πρόσωπο ήταν σκοτεινιασμένο από τον χρόνο και την αμέλεια.

Στενοχωρήθηκε. «Γέροντα», είπε, «η εικόνα χάλασε. Το πρόσωπο δεν φαίνεται πλέον καθαρά».

Ο γέροντας τον κοίταξε ήρεμα. «Το ξύλο δεν χάλασε, παιδί μου ,η σκόνη το σκέπασε. Το πρόσωπο παραμένει όπως ήταν. Απλώς χρειάζεται καθαρισμό».

Ο νέος άρχισε με προσοχή να αφαιρεί τα στρώματα της σκόνης. Σιγά-σιγά, τα χαρακτηριστικά του Χριστού ανέτειλαν φωτεινά. Τα μάτια έμοιαζαν να τον κοιτούν με πραότητα και αλήθεια.

Τότε ο γέροντας του είπε: «Έτσι είναι και η ψυχή. Ο άνθρωπος πλάστηκε “κατ’ εικόνα”. Η εικόνα δεν καταστρέφεται, θαμπώνει από τα πάθη. Με τη μετάνοια, την εξομολόγηση και την θεία χάρη, καθαρίζεται. Δεν δημιουργούμε νέο πρόσωπο, αποκαθιστούμε το αρχικό».

Ο μοναχός σιώπησε. Κατάλαβε ότι δεν εργαζόταν απλώς πάνω σε μία σανίδα, αλλά πάνω σε ένα μυστήριο θεολογίας: όπως η Εκκλησία υπερασπίστηκε τις εικόνες στη Ζ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος, έτσι κάθε πιστός καλείται να υπερασπιστεί μέσα του την ζωντανή εικόνα του Χριστού.

Από εκείνη την ημέρα, κάθε φορά που καθάριζε μια εικόνα, προσευχόταν: «Κύριε, όπως φανερώνεται το πρόσωπό Σου στο ξύλο, φανέρωσέ το και μέσα μου».

Και έμαθε ότι η Ορθοδοξία δεν είναι μόνο δόγμα προς υπεράσπιση, αλλά εικόνα προς αποκατάσταση.

Η διήγηση αυτή δεν στέκεται μόνο ως παραβολή, αλλά ως κατήχηση βαθειάς εκκλησιολογικής αλήθειας. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός διδάσκει ότι «ἡ τιμή τῆς εἰκόνος ἐπί τό πρωτότυπον διαβαίνει». Όταν τιμούμε την ιερά εικόνα, δεν προσκυνούμε ύλη, αλλά αναφερόμαστε στο εικονιζόμενο Πρόσωπο. Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν ο άνθρωπος καθαρίζει την καρδιά του, δεν κατασκευάζει νέα ταυτότητα, αλλά επαναφέρει το αρχέγονο κάλλος που του ενεπιστεύθη ο Δημιουργός.

Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς τονίζει ότι η χάρις του Θεού δεν είναι κτιστή δύναμη, αλλά άκτιστη ενέργεια που φωτίζει και θεώνει τον άνθρωπο. Το φως που ανέτειλε στο πρόσωπο της εικόνος, καθώς ο πάτερ Πρόδρομος αφαιρούσε την σκόνη, είναι τύπος του ακτίστου φωτός που λάμπει στην καρδιά όταν αυτή καθαρθεί από τα πάθη. Δεν πρόκειται για ηθική βελτίωση μόνον, αλλά για μυστική μέθεξη.

Η Ζ΄ Οἰκουμενική Σύνοδος διακήρυξε ότι όποιος αρνείται τις ιερές εικόνες, αρνείται την πραγματικότητα της Ενανθρωπήσεως. Διότι εάν ο Χριστός εσαρκώθη αληθώς, δύναται να εικονίζεται. Και εάν εικονίζεται, τότε η ανθρώπινη φύση δύναται να μεταμορφωθεί. Εδώ έγκειται το βάθος της ιστορίας. Η αποκατάσταση της εικόνος στο ξύλο μαρτυρεί την δυνατότητα αποκαταστάσεως της εικόνος του Θεού μέσα στον άνθρωπο.

Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει ότι η μετάνοια είναι «δεύτερον βάπτισμα». Δεν είναι απλή συναισθηματική λύπη, αλλά καθαρτική πορεία που αφαιρεί τα στρώματα της πνευματικής σκόνης. Η εξομολόγηση, τα δάκρυα, η νηστεία, η προσευχή, όλα αυτά δεν δημιουργούν καινούργιο άνθρωπο, αλλά αποκαλύπτουν τον αληθινό.

Η ιστορία του θαμπού προσώπου γίνεται έτσι καθρέπτης της δικής μας ζωής. Όταν ο άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του σκοτεινό, συχνά νομίζει ότι έχει χαθεί οριστικά. Όμως η Εκκλησία μαρτυρεί ότι η εικόνα δεν αφανίζεται. Θαμπώνει. Και εκεί όπου υπάρχει ταπείνωση, υπάρχει και φανέρωση φωτός.

Η Ορθοδοξία δεν περιορίζεται σε διανοητική αποδοχή δογμάτων. Είναι πορεία θεραπείας. Είναι αγώνας καθάρσεως, φωτισμού και θεώσεως. Όπως το πρόσωπο του Χριστού φανερώθηκε ξανά στο ξύλο, έτσι και ο άνθρωπος καλείται να αφήσει την χάρη να φανερώσει μέσα του την πραότητα, την αλήθεια και το φως του Κυρίου.

Έτσι η εργασία του πάτερ Προδρόμου στο εργαστήριο αγιογραφίας μεταβλήθηκε σε εργασία καρδιάς. Κάθε κίνηση του χεριού έγινε προσευχή. Κάθε καθάρισμα ξύλου έγινε υπενθύμιση εσωτερικής μετανοίας. Και κάθε εικόνα που ανέτειλε φωτεινή, μαρτυρούσε ότι το φως δεν σβήνει, αλλά αναμένει να αποκαλυφθεί.

Ένα παλαιό πρόσωπο που ξαναβρίσκει το φως του θυμίζει ότι καμία ψυχή δεν είναι χαμένη, όσο υπάρχει μετάνοια.