ΤΟ ΔΙΑΚΟΝΗΜΑ ΤΩΝ ΧΕΡΙΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ

ΤΟ ΔΙΑΚΟΝΗΜΑ ΤΩΝ ΧΕΡΙΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ

Στην ορθόδοξη μοναχική παράδοση η εργασία δεν είναι διάλειμμα από την πνευματική ζωή. Είναι μέρος της ασκήσεως. Ήδη πριν από την πτώση, η Αγία Γραφή παρουσιάζει τον άνθρωπο μέσα στον Παράδεισο με εντολή «ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν»· να εργάζεται και να φυλάσσει ό,τι του εμπιστεύθηκε ο Θεός. Η εργασία, λοιπόν, στην πρώτη της αλήθεια δεν είναι απλώς βιοπορισμός· είναι ευθύνη, διακονία και πιστή φύλαξη του δώρου του Θεού. «Καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ… ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν» (Γεν. 2,15). 

Γι’ αυτό και στο μοναστήρι η εργασία γίνεται διακόνημα. Δεν έχει σημασία αν ο αδελφός βρίσκεται στο αρχονταρίκι, στον κήπο, στο μαγειρείο, στο νοσοκομείο, στο ξυλουργείο, στην οικοδομή ή κρατά ένα απλό εργαλείο στα χέρια του. Το πνευματικό βάρος του διακονήματος δεν βρίσκεται στο πόσο μεγάλο φαίνεται στα μάτια των ανθρώπων, αλλά στο πώς προσφέρεται ενώπιον του Θεού. «Ὃ ἐὰν ποιῆτε, ἐκ ψυχῆς ἐργάζεσθε, ὡς τῷ Κυρίῳ καὶ οὐκ ἀνθρώποις» (Κολ. 3,23). 

Ο μοναχός δεν εργάζεται για να προβάλει την ικανότητά του ούτε για να αποκτήσει προσωπικό κέρδος. Εργάζεται για να υπηρετήσει την αδελφότητα, να κόψει το ίδιον θέλημα, να μάθει υπομονή, να πολεμήσει την ακηδία και να προσφέρει από τον κόπο του και στον έχοντα ανάγκη. Ο Απόστολος παραγγέλλει: «κοπιάτω ἐργαζόμενος ταῖς ἰδίαις χερσὶν τὸ ἀγαθόν, ἵνα ἔχῃ μεταδιδόναι τῷ χρείαν ἔχοντι» (Εφ. 4,28). 

Αυτό ακριβώς βλέπουμε στον Μέγα Αντώνιο. Ο Άγιος Αθανάσιος καταγράφει ότι ο μεγάλος πατέρας της ερήμου εργαζόταν με τα χέρια του, κρατούσε από τον κόπο του ό,τι ήταν αναγκαίο για τον άρτο του και το υπόλοιπο το έδινε στους φτωχούς, ενώ συγχρόνως παρέμενε στην προσευχή. Στο ίδιο πρόσωπο ενώνονται η εγκράτεια, το εργόχειρο, η ελεημοσύνη και η αδιάλειπτη μνήμη του Θεού. 

Ο Μέγας Βασίλειος στους ασκητικούς του κανόνες δεν επιτρέπει η προσευχή να γίνεται πρόσχημα αργίας. Θεωρεί τον κόπο, κατά το μέτρο της δυνάμεως του καθενός, αναγκαίο στοιχείο της κοινόβιας ζωής και συνδέει την εργασία όχι μόνο με την κάλυψη των αναγκών αλλά και με την αγάπη προς τον πλησίον. 

Και οι Πατέρες της ερήμου το έζησαν με θαυμαστή απλότητα. Ο Αββάς Λούκιος, όταν κάποιοι ισχυρίσθηκαν ότι δεν εργάζονται επειδή θέλουν να «προσεύχονται αδιαλείπτως», τους έδειξε ότι ο ίδιος εργαζόταν με τα χέρια, έπλεκε τα φύλλα του φοίνικα και συγχρόνως προσευχόταν. Έτσι η εντολή «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε» δεν αντιτίθεται στην εργασία· την διαπερνά και την αγιάζει. 

Ο Άγιος Ιωάννης Κασσιανός διασώζει επίσης ότι οι Πατέρες της Αιγύπτου θεωρούσαν την εργασία σχολείο υπομονής και ταπεινώσεως. Από τον κόπο των χεριών τους δεν φρόντιζαν μόνο τις δικές τους ανάγκες· φιλοξενούσαν αδελφούς και οδοιπόρους και βοηθούσαν ακόμη ανθρώπους που πεινούσαν ή βρίσκονταν στη φυλακή. Έτσι το εργόχειρο γινόταν έμπρακτη αγάπη. 

Γι’ αυτό ο Απόστολος είναι αυστηρός απέναντι στην εκούσια αργία: «εἴ τις οὐ θέλει ἐργάζεσθαι, μηδὲ ἐσθιέτω» (Β΄ Θεσ. 3,10). Δεν εξυμνείται η εξάντληση ούτε θεοποιείται η παραγωγικότητα. Καταδικάζεται η ακηδία που αφήνει τον άνθρωπο αργό στα χέρια και διασκορπισμένο στον νου. Η πατερική παράδοση θέλει τον μοναχό να εργάζεται με μέτρο, ειρήνη και υπακοή, χωρίς γογγυσμό και χωρίς το πάθος της ιδιοκτησίας. 

Έτσι, ένα σφυρί, ένα πριόνι, μια αξίνα, ένα ζυμάρι, ένας κήπος ή ένα ταπεινό σκούπισμα μπορούν να γίνουν τόπος ασκήσεως. Τα χέρια κοπιάζουν, ο νους φυλάσσεται και η καρδιά μπορεί να λέγει αθόρυβα το Όνομα του Χριστού. Κάθε τίμιο διακόνημα γίνεται τότε μικρή θυσία αγάπης· όχι επειδή ο κόπος αγιάζει μόνος του, αλλά επειδή προσφέρεται με υπακοή, ταπείνωση και καθαρή πρόθεση.

Το μοναχικό διακόνημα είναι προσευχή που πήρε σώμα. Είναι η υπακοή που έγινε πράξη, η αγάπη που φόρεσε τον ιδρώτα και η σιωπή που έμαθε να εργάζεται. Και όταν τα χέρια υπηρετούν ενώ η καρδιά μένει στραμμένη στον Θεό, τότε ακόμη και το πιο ταπεινό έργο γίνεται δοξολογία: «ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε» (Α΄ Θεσ. 5,17).