Το Μέγα Απόδειπνο, ο νυχτερινός αναπνευστήρας της ψυχής

Το Μέγα Απόδειπνο, ο νυχτερινός αναπνευστήρας της ψυχής

«Κύριε τῶν Δυνάμεων, μεθ’ ἡμῶν γενοῦ, ἄλλον γὰρ ἐκτὸς Σοῦ βοηθὸν ἐν θλίψεσιν οὐκ ἔχομεν». Με αυτή την ικεσία ανοίγει η νύχτα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και ο άνθρωπος στέκεται ενώπιον του Θεού χωρίς θόρυβο, χωρίς άμυνες, χωρίς προσωπεία. Το Μέγα Απόδειπνο δεν είναι απλώς μία ακολουθία της ημέρας. Είναι η αναπνοή της Εκκλησίας μέσα στο σκοτάδι, το μυστικό εργαστήρι της καρδιάς όπου συντελείται η μετάνοια.

Όταν το φυσικό φως σβήνει, αρχίζει ο πνευματικός αγώνας. Η Εκκλησία, ως στοργική μητέρα, δεν αφήνει το τέκνο της μόνο μέσα στη νύχτα. Τον εισάγει σε λόγια μετανοίας, σε ψαλμούς κατανύξεως, σε δεήσεις που χαράζουν την καρδιά όπως το υνί το χωράφι. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διδάσκει ότι η μετάνοια είναι δεύτερο βάπτισμα. Στο Απόδειπνο αυτή η αλήθεια βιώνεται υπαρξιακά. Κάθε «Ελέησόν με, ο Θεός» δεν είναι τυπική επανάληψη, αλλά σφυρηλάτηση του εσωτερικού ανθρώπου. Το κέλυφος του εγωισμού ραγίζει και ο άνθρωπος μαθαίνει να αναγνωρίζει την πτώση του χωρίς να απελπίζεται.

Τις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν ακούγεται ο Μέγας Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης, η ψυχή διασχίζει όλη την ιστορία της σωτηρίας. Βλέπει τον εαυτό της μέσα στα πρόσωπα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης. Δεν κατηγορεί τους άλλους, αλλά αναγνωρίζει ότι ο Κάιν, ο Δαβίδ, ο τελώνης και ο άσωτος κατοικούν μέσα της. Αυτή η αυτογνωσία δεν οδηγεί στην απόγνωση. Αντίθετα, ανοίγει δρόμο ελπίδας. «Οὐκ ἔχομεν ἄλλην βοήθειαν, οὐκ ἔχομεν ἄλλην ἐλπίδα». Η ομολογία αυτή δεν είναι ήττα, αλλά αρχή αληθινής δυνάμεως, διότι ο άνθρωπος παύει να στηρίζεται στις δικές του πλάνες και εμπιστεύεται το έλεος του Θεού.

Η αναφορά στον Κύριο ως Θεό των Δυνάμεων φανερώνει ότι ο αγώνας της Σαρακοστής δεν είναι ψυχολογική άσκηση, αλλά πνευματική μάχη. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τονίζει ότι τα πάθη δεν νικούνται με ανθρώπινη αποφασιστικότητα μόνο, αλλά με τη συνεργία της θείας χάριτος. Το Μέγα Απόδειπνο γίνεται έτσι νυχτερινός αναπνευστήρας. Όταν η ψυχή ασφυκτιά από λογισμούς, από ακηδία, από εσωτερική κόπωση, η προσευχή της Εκκλησίας της δίνει οξυγόνο. Την κρατά ζωντανή μέχρι να χαράξει το φως της Αναστάσεως.

Ιδιαίτερη θέση έχουν οι δεήσεις προς την Υπεραγία Θεοτόκο. «Μη ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν Σου ἀπὸ τοῦ παιδός Σου, ὅτι θλίβομαι». Η μετάνοια χωρίς μητρική παρηγοριά κινδυνεύει να γίνει σκληρή αυτοκατηγορία. Η Παναγία γίνεται η γέφυρα ανάμεσα στην ταπείνωση και στην ελπίδα. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς την ονομάζει μεσίτρια της χάριτος, διότι με τη συγκατάθεσή της άνοιξε ο δρόμος της σωτηρίας. Στο Απόδειπνο ο πιστός προστρέχει στη μητρική της σκέπη, για να μην μετατραπεί η νηστεία σε στείρα άσκηση, αλλά σε ζωντανή σχέση.

Η νηστεία του σώματος προετοιμάζει το έδαφος. Όμως ο σκοπός είναι η νηστεία της ψυχής από την κατάκριση, από τη φιλαυτία, από την πονηρία των λογισμών. Αν η γλώσσα συνεχίζει να πληγώνει και ο νους να περιπλανάται σε εμπαθείς φαντασίες, τότε η αποχή από τις τροφές μένει ατελής. Το Μέγα Απόδειπνο υπενθυμίζει αυτή την αλήθεια με επιμονή. Μας διδάσκει να επιστρέφουμε κάθε βράδυ, να ελέγχουμε τον εαυτό μας, να ζητούμε συγχώρηση, να αφήνουμε το φως της χάριτος να διαλύει το εσωτερικό σκοτάδι.

Έτσι η νύχτα δεν γίνεται τόπος φόβου, αλλά τόπος θεογνωσίας. Ο άνθρωπος μαθαίνει να στέκεται μόνος μπροστά στον Θεό και ταυτόχρονα να μην είναι ποτέ μόνος. Μέσα στην ησυχία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, το Μέγα Απόδειπνο γίνεται αναπνοή, παρηγοριά, δύναμη και προετοιμασία για την αυγή της Αναστάσεως.

Καθώς πέφτει η νύχτα της Σαρακοστής και η ψυχή σιωπά, το Μέγα Απόδειπνο γίνεται το κρυφό της στήριγμα και η ανάσα που τη διατηρεί ζωντανή στον αγώνα της μετανοίας.